حرم مطهر رضوی

مدت زمان مطالعه مطلب: 8 دقیقه

حرم امام رضا

حرم امام رضا(ع)

آمدم ای شاه، پناهم  بده              خط امانی ز گناهم بده

 ای حَرمَت ملجأ درماندگان         دور مران از در و، راهم بده

بی شک نخستین قطب توریسم مذهبی ایران، حرم هشتمین امام شیعیان، امام رضا(ع) است که با بیشترین تنوع در عناصر و ویژگی های معماری ایرانی و اسلامی، معروف ترین بنای مذهبی کشور می باشد.

در این نوشته کوتاه سری به حرم امام رضا(ع) خواهیم زد، با ما همراه باشید.

شاید تعجب کنید اگر بشنوید که محل کنونی حرم امام رضا(ع) قبلاً محل دفن هارون الرشید، خلیفه ظالم عباسی بود! که آن را “بقعه هارونیه” می نامیدند. امام رضا(ع) خیلی قبل تر از شهادتشان، این محل را برای دفن پیکرشان، به یاران خود نشان داده بودند.پس از شهادت امام و خاکسپاری ایشان در بالای قبر هارون الرشید ملعون، نام این محل به مشهدالرضا تغییر یافت. پس از روی کار آمدن سربداران، قبر هارون الرشید نیز به کلی نابود شد. این مکان در ابتدا روستای کوچکی به نام سناباد بود، ولی با دفن امام هشتم رفته‌رفته شهرت و گسترش یافت.حرم امام رضا(ع) جزء بناهایی بود که از حمله مغول ها نجات یافت. با این که مغول ها قتل و غارت وسیعی در خراسان به راه انداختند ولی بنای حرم امام رضا (ع) را تخریب نکردند و تنها به غارت اموال حرم بسنده کردند.

حرم امام رضا

قبل از دوره صفویه و رسمی شدن مذهب شیعه در کشور، که آغاز شکوه و عظمت روزافزون حرم رضوی بود، در دوره های پیشین به ویژه در دوره تیموریان اقدامات مؤثری درگسترش و زیباسازی حرم صورت پذیرفت. برای مثال در دوره تیموریان و به دستور گوهرشاد، همسر شاهرخ پسر تیمور خان، مسجد گوهرشاد در صحن جنوبی حرم احداث شد.
این مسجد به اعتراف کارشناسان یکی از بی نظیرترین مساجد جهان اسلام از لحاظ معماری و کتیبه های موجود در آن است. قوام الدین شیرازی این مسجد را با ویژگی های منحصر به فردی نظیر ایوان های بلند، کاشی کاری های نفیس و طاق های خوش نقش معماری کرده است. طبق اسناد به جا مانده، اولین گنبدی که بر روی مضجع شریف بنا شد از جنس کاشی و برخوردار از مقرنس های آینه کاری شده بود که به زمان سلطان سنجر سلجوقی در اوایل قرن 6 ه.ق. برمی گردد.
اما در دوره صفویان تحولات چشمگیری انجام شد و حرم رضوی رنگ و روی زرین به خود گرفت. شاه طهماسب دستور بازسازی و طلاکاری مناره ها، ایوان امیر علیشیر نوایی و گنبد را داد. به دستور شاه عباس نیز متن کتیبه گنبد به دست علیرضا عباسی، خوشنویس معروف به خط ثلث، با حروف ای طلایی کتابت شد. همچنین در این دوران صحن عتیق توسعه یافت و ایوان شمالی و اتاق ها، غرفه ها، سردرها و ایوان های شرقی و غربی آنها، رواق توحیدخانه و… احداث شدند.

در دوره قاجار نیز روند توسعه و تزئین حرم ادامه یافت و صحن آزادی به دستور فتحعلی شاه بنا و کاشی کاری شد و ایوان غربی آن نیز با طلا آراسته شد. آینه کاری روضه منوره و همچنین رواق های توحیدخانه، دارالحفاظ و دارالسیاره نیز در سال ۱۲۷۵ ه.ق. به دستور قائم مقام نوری انجام شد. اما مهم‌ترین و بزرگترین توسعه ها مربوط می شود به دوران پس از انقلاب اسلامی، به طوری که این حرم تبدیل به بزرگترین مسجد ایران و دومین مسجد بزرگ جهان با گنجایش ۵۰۰ هزار نفر با مساحتی به وسعت ۲۵۰ هزار متر مربع شده است.

از ابتدای ساخت حرم تا به امروز قبر مطهر، پنج ضریح به خود دیده است، که اولینِ آنها در زمان شاه طهماسب صفوی در سال ۹۵۷ ه.ق. از جنس چوب، طلا و نقره، به همراه کتیبه ای از سوره انسان به خط ثلث، ساخته و نصب شد. دومین ضریح که از جنس فولاد مرصع بود، به دستور شاهرخ میرزا، نوه نادرشاه در سال ۱۳۶۰ ه.ق. نصب گردید. سومین ضریح در سال ۱۲۳۸ ه.ق. در زمان فتحعلی شاه قاجار از فولاد ساخته و با ورقه هایی جواهرنشان از جنس طلا تزیین و سوره های انسان و یس با خط ثلث بر روی آن ها کتابت شده بودند. چهارمین ضریح که به ضریح شیر و شکر معروف بود، پس از پوسیدن پایه های ضریح قبلی در سال 1338 ه.ش. از جنس طلا و نقره در ابعاد 4 در 3.6 متر و با ارتفاع 3.6 متر ساخته شد.
و در نهایت پنجمین ضریح بعد از یک مسابقه و انتخاب طرح استاد محمود فرشچیان، در سال 1372، طی 7 سال با وزن 12 تن و از جنس فولاد و چوب گردو ساخته و در 55 روز نصب گردید. طرح منتخب به صورت 14 محراب در 4 سمت ضریح به نیت 14 معصوم است که همگی به یک محراب بزرگتر و خود آن نیز به کلمه الله ختم می شود. خوشنویسی های این ضریح توسط استاد موحد و قلمزنی های آن توسط استاد خدادادزاده اصفهانی انجام شده است.

حرم امام رضا

در کلِ مجموعه حرم امام رضا(ع) 12 مناره وجود دارد که دوتای آنها با روکش طلا پوشانده شده اند، اولی نزدیک گنبد و دیگری بالای ایوان صحن انقلاب و نکته جالب توجه آنها این است که هرچند این دو مناره با فاصله زیادی از هم قرار دارند ولی محاسباتی که هنگام ساخت انجام شده چنان دقیق است که اگر از خیابان های اصلی منتهی به حرم، به آنها نگاه کنیم، گنبد بین آن دو مناره دیده می شود.

ایوان های حرم مطهر نمایندگان خوبی برای معماری ایرانی – اسلامی هستند که در دوره های مختلفی ساخته شده اند. ایوان های صحن عتیق یا صحن کهنه نمونه هایی از آنها هستند. ایوان جنوبی یا همان ایوان طلا در قرن نهم ه.ق. توسط وزیر سلطان حسین بایقرا یعنی امیرعلی شیر نوایی ساخته شده است. این ایوان که از خشت های طلا ساخته شده است 21 متر ارتفاع و چهار در ورودی دارد. ایوان شمالی که ایوان عباسی نیز نامیده می شود با 22 متر ارتفاع، به دستور شاه عباس صفوی ساخته شده است.
ایوان های شرقی و غربی که هرکدام از دو ایوان مجزا ساخته شده اند به ترتیب با 26 و 24 متر ارتفاع از بلندترین بناهای حرم محسوب می شوند. ایوان غربی که ساعت بزرگی بر سردر آن نصب است به ایوان ساعت و ایوان شرقی که ساختمان نقاره خانه روی آن قرار دارد به ایوان نقاره خانه معروف هستند. در زمان حمله روس ها ایوان ساعت گلوله باران شد، که پس از تعمیرات روی دایره های کوچکی با خط زرد نوشته شده:”جای گلوله”.
نقارّه زدن نیز از قدیم الأیام مرسوم بوده و همه روزه به جز ایام سوگواری سالار شهیدان و نیز شهادت سایر ائمه علیهم السلام، در دو نوبت، 10 دقیقه قبل از طلوع و غروب آفتاب، همچنین در اعیاد فطر و نوروز و نیز سحرهای ماه مبارک، نواخته می شود.
یکی از بناهای معروف و متفاوت حرم امام رضا(ع)، سقاخانه حضرت است که در مقابل ایوان طلا در صحن انقلاب قرار دارد. این سقاخانه در زمان نادرشاه از سنگ مرمر یکپارچه ساخته شده و سقف گنبدی آن که به شکل هشت ضلعی است توسط استاد اسماعیل، طلاکاری شده است.

حرم امام رضا

اولین جایی که زوّار عاشق قبل از ورود به روضه منوره، وارد آن می شوند صحن های حرم مطهر است که دورتادور قبر حضرت را احاطه کرده اند و به ویژه در چند دهه اخیر گسترش فراوانی داشته اند. آشنایی مختصر با این صحن ها خالی از لطف نیست. صحن شمالی حرم، صحن عتیق است که پس از پیروزی انقلاب، صحن انقلاب نامیده شد. مهمترین مشخصه های این صحن، ایوان طلا، پنجره فولاد، سقاخانه، نقاره خانه و مقبره شیخ نخودکی است. این صحن دارای دو طبقه و هشتاد حجره و غرفه در گرداگرد آن است که در هر طبقه چهل حجره و غرفه ساخته شده است.
صحن گوهرشاد که داخل مسجد زیبای گوهرشاد قرار داد، دارای چهار ایوان و هفت شبستان است و با کاشی های معرق بسیار نفیس آراسته شده است.
کوچکترین صحن حرم و نیز اولین صحن ساخته شده بعد از پیروزی انقلاب، صحن قدس می باشد که از جنوب به صحن جامع رضوی و از شمال به مسجد گوهرشاد راه دارد. سقاخانه ای به شکل “قبةالصخره” در بیت المقدس، در وسط آن ساخته شده که اندازه آن یک هشتم انداره واقعی است. این صحن 28 حجره دارد که 14 تا در قسمت شمالی صحن و 14 تا در قسمت جنوب آن قرار گرفته و بالای آنها نام یکی از معصومین نوشته شده است.
صحن شرقی حرم مطهر صحن نو یا صحن آزادی نام دارد. البته هرچند که اسم این صحن “نو” می باشد ولی قدمت آن به 200 سال می رسد و در مقایسه با صحن عتیق که قدمتی بین 400 تا 550 سال دارد، نو می باشد. این صحن در زمان سلطنت فتحعلی شاه ساخته و در زمان محمدشاه و ناصرالدین شاه تزیین و تکمیل شد. این صحن نیز دارای دو طبقه و در هر طبقه 56 حجره در دورتادور آن قرار دارد. صحن نو همانند صحن عتیق یک ایوان طلا و یک ایوان ساعت دارد که ساعت آن اهدایی مظفرالدین شاه است که پیشتر در صحن عتیق قرار داشت. این صحن کتیبه های تاریخی فراوانی نیز در خود جای داده است.

پیشنهاد می کنیم این مقاله را هم بخوانید:   کلیسای مریم مقدس

جنوبی ترین و مهمترین صحن حرم مطهر، صحن جامع رضوی است که مراسمات مهم ازجمله مراسم سوگواری سالار شهیدان و همچنین مراسم سخنرانی رهبر معظم انقلاب در زمان تحویل سال، در این صحن انجام می شود. صحن جامع رضوی با 363 متر طول و 167 متر عرض، بزرگترین صحن حرم محسوب می شود که کف آن با سنگ های الوان، گرانیت و خلج پوشانده شده و 55 غرفه دارد. باب الرضا، باب الجواد و ایوان ولیعصر(عج)، که یکی از سه ایوان این صحن است، در ضلع جنوبی آن قرار دارد. گلدسته های ایوان ولیعصر 70 متر ارتفاع دارد در حالی که گلدسته های دو ایوان دیگر 57 متر ارتفاع دارند. باب الکوثر در ضلع شرقی و باب الغدیر در ضلع غربی ایوان های دیگر صحن هستند. زیر صحن جامع رضوی پارکینگ حرم قرار دارد که دو راه ارتباطی از کف صحن به آن وجود دارد.

حرم امام رضا صحن های کوثر، هدایت و غدیر نیز صحن های دیگر حرم مطهر هستند که به ترتیب در سمت جنوب شرقی، شمال شرقی و جنوب غربی روضه منوره قرار دارند و هریک با قسمت های مختلف مجموعه حرم رضوی ارتباط دارند. علاوه بر این صحن موزه نیز یکی از بخش های حرم مطهر است که همانطور که از نام آن هم پیداست موزه رضوی در آن قرار دارد و شامل موزه تاریخ حرم رضوی، گنجینه سکه، گنجینه تمبر و تاریخچه پستی، گنجینه اسکناس، گنجینه هنرهای تجسمی، گنجینه آبزیان، گنجینه نجوم، گنجینه ساعت، گنجینه مدال، گنجینه سلاح و گنجینه ظروف است و علاقه مندان می توانند از آنها بازدید کنند.

مقدس و حرم امام رضا(ع) یکی از مقاصدی است که مسافران آن جهت صفای قلب و صیقل روح به آنجا سفر می کنند ولی در کنار این سفر زیارتی شما می توانید از دیگر مناطق زیبا و دیدنی مثل مقبره فردوسی، مجموعه کوهسنگی، آرامگاه نادرشاه افشار یا باغ نادری، پاک طبیعی هفت حوض، پارک وکیل آباد، باغ وحش وکیل آباد، بند گلستان، باغ ملی، بازار رضا، خانه تاریخی ملک، پارک ملت و … دیدن کنید.

حرم امام رضا

تورکام از شما دعوت می کند که از این مکان زیبا دیدن فرمایید.

نشانی:  ، بلوار امام رضا(ع)، فلکه آب، حرم مطهر رضوی

رزرو هتل

امام علی (ع) می فرماید: موفقیت با دوراندیشی است و دوراندیشی با کسب تجربه به دست می آید.

اگر می‌خواهید از آخرین و محبوب‌ترین مقالات ما در ایمیل خود مطلع شوید، همین الان ایمیل خود را در کادر زیر وارد کنید

تعداد علاقه‌مندانی که تاکنون عضو خبرنامه ما شده‌اند

۱۹

دیدگاه خود را بیان کنید :

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *